• Alkaloidy i sposoby ich działania
• AMINOKWASY NIEBIAłKOWE I ICH DZIAłANIE
• GLIKOZYDY CYJANOGENNE I ICH DZIAłANIA
• GLUKOZYNOLATY I ICH DZIAłANIA
• Poliacetyleny, tioFENY, alkamidy, kwasy tłuszczowe, woski i sposoby ich działania
• POLIKETYDY I SPOSOBY ICH DZIAłANIA
• TERPENOIDY I ICH DZIAłANIA
• węglowodany i sposoby ich działania
• ZWIąZKI FENOLOWE: FENYLOPROPANOIDY, KUMARYNY, FLAWONOIDY I GARBNIKI ORAZ ICH SPOSÓB DZIAłANIA

Metabolity wtórne, zwane inaczej „produktami naturalnymi”, to niskocząsteczkowe związki nie odgrywające roli w pierwotnym metaboliźmie rośliny. Stanowią one składniki czynne roślin leczniczych. Mimo że dotąd zaledwie około 20% roślin wyższych zostało dość szczegółowo zbadanych, wyizolowano już kilkanaście tysięcy metabolitów wtórnych (zob. tabela niżej) i określono ich struktury wyznaczając je metodami spektrometrii masowej, jądrowego rezonansu magnetycznego czy dyfrakcji promieni rentgenowskich. Wyodrębniono trzy główne grupy metabolitów wtórnych: zawierające azot, terpeny i fenolowe. Opisano dotąd ponad 14 000 metabolitów wtórnych zawierających azot. Głównymi składnikami tej grupy są alkaloidy, aminy, aminokwasy niebiałkowe, glikozydy cyjanogenne i glukozynolaty.

Przegląd znaczących i reprezentatywnych struktur metabolitów wtórnych

Większość zwierząt w sytuacji zagrożenia może uciec bądź odlecieć by uniknąć niebezpieczeństwa, jakim są drapieżniki, lub może wykorzystać system odpornościowy przeciw atakującym je mikroorganizmom i pasożytom, obydwa te środki nie są jednak dostępne roślinom zaatakowanym przez roślinożerców, mikroorganizmy (bakterie, grzyby), a nawet inne rośliny współzawodniczące o światło, przestrzeń i składniki odżywcze. Rośliny wykształciły wiele strategii obronnych, a główną jest produkcja metabolitów wtórnych, które nie mają bezpośredniego wpływu na wzrost, rozwój lub procesy podstawowe takie jak fotosynteza, oddychanie, pobieranie składników odżywczych, transport i różnicowanie, lecz służą ochronie przeciw wirusom, bakteriom, grzybom, konkurencyjnym roślinom i – co ważne – przeciw roślinożercom (np. nicieniom, pomrowom, ślimakom, stawonogom i kręgowcom). Dodatkowo metabolity wtórne mogą służyć jako cząsteczki sygnałowe by przyciągnąć zwierzęta do zapylania (monoterpeny zapachowe; barwne antocyjany lub karotenoidy) i rozsiewania nasion. Ponadto niektóre metabolity wtórne wykazują również funkcje fizjologiczne, na przykład mogą służyć jako związki transportujące toksyczny azot, związki zapasowe lub też chroniące przed promieniowaniem UV. Oprócz ochrony chemicznej wiele roślin wykorzystuje do obrony sposoby mechaniczne i fizjologiczne, takie jak ciernie, kolce, włoski gruczołowe i parzące (często wypełnione szkodliwymi substancjami) lub wykształcają trudną do przebicia korę (zwłaszcza drzewa).

Musimy poznać obecne w roślinach metabolity wtórne i ich aktywność biologiczną by zrozumieć i określić efekty działania i skuteczność leków ziołowych.